Các tác phẩm của Nam Cao phản ánh chân thực cái đói, cái nghèo, sự tủi nhục, sự tha hóa và những ước mơ nhỏ bé bị nghiền nát. Dù đã gần một thế kỷ trôi qua, những trang văn của Nam Cao vẫn còn nguyên sức nặng.
Trong bài viết này, mình muốn giới thiệu đến các bạn 6 truyện mà cá nhân mình cho là hay nhất trong số các tác phẩm của Nam Cao, bạn nên đọc ít nhất một lần trong đời để cảm nhận được thân phận thống khổ của con người trong bối cảnh xã hội Việt Nam đầy biến động dưới ách nô lệ thực dân Pháp.
Trước khi nói về các tác phẩm, hãy dành một phút để hiểu con người đã viết ra những nỗi đau ấy.
Nam Cao (1915 – 1951), tên thật là Trần Hữu Tri. Ông sinh ra trong một gia đình nghèo ở làng Đại Hoàng (Hà Nam ngày nay), từng làm thầy giáo, từng thất nghiệp, sống trong cảnh thiếu thốn và viết văn để mưu sinh. Nam Cao không nhìn cái nghèo từ bên ngoài mà sống trong nó, vì thế văn chương của ông mang một sự thấu hiểu và phản ánh chân thực cái nghèo, sự bần cùng đến tha hóa và khát vọng phẩm giá con người.
Sở trường của Nam Cao là khả năng khắc họa đời sống nội tâm con người một cách sâu sắc và đau đớn. Văn chương của Nam Cao mang màu sắc triết lý rõ nét, sắc lạnh và tỉnh táo, nhưng không hề vô cảm.
Các nhân vật của Nam Cao luôn sống trong mâu thuẫn và bế tắc. Lão Hạc, Chí Phèo hay Hộ trong Đời thừa đều khao khát được sống lương thiện, được làm người đúng nghĩa, nhưng bị hoàn cảnh và xã hội dồn ép đến tận cùng. Những bi kịch ấy không ồn ào, mà âm thầm, dai dẳng, khiến người đọc đau và thương rất lâu.
Bằng chủ nghĩa hiện thực mang tinh thần nhân đạo, Nam Cao đặt con người ở vị trí trung tâm và phơi bày những bất công đã bóp nghẹt nhân phẩm. Truyện của ông không chỉ kể một câu chuyện buồn, mà còn đặt ra những câu hỏi lớn về con người và xã hội, khiến văn xuôi Việt Nam bước sang một giai đoạn sâu sắc và trưởng thành hơn.
ーーー☕ーーー
1️⃣ Chí Phèo
"Chí Phèo" là câu chuyện về một người nông dân mồ côi, hiền lành, sống bằng nghề làm thuê. Vì bị Bá Kiến ghen tuông và vu vạ, Chí bị đẩy vào tù. Sau nhiều năm, Chí trở về làng Vũ Đại trong hình hài một kẻ say rượu, mặt đầy sẹo, sống bằng chửi bới và rạch mặt ăn vạ. Chí trở thành “con quỷ dữ” trong mắt dân làng và về sau trở thành công cụ đắc lực cho Bá Kiến.
Cuộc đời Chí đổi khác khi gặp Thị Nở, một người con gái dở hơi, ế chồng, xấu đến mức ma chê quỷ hờn. Sau một đêm ở với Thị, Chí bị ốm và được Thị Nở nấu cho một bát cháo hành, lần đầu tiên trong đời Chí Phèo được một người khác chăm sóc. Từ đó, Chí khao khát được sống lương thiện. Nhưng Thị Nở, dưới áp lực của bà cô, đã từ chối Chí. Trong tuyệt vọng, Chí giết Bá Kiến rồi tự sát, để lại câu hỏi đau đớn: “Ai cho tao lương thiện?”.
Chí Phèo không sinh ra đã xấu. Anh chỉ là một người muốn sống bình thường, muốn được công nhận là con người. Bát cháo hành của Thị Nở không phải tình yêu lãng mạn, mà là một cơ hội rất nhỏ để làm người. Nhưng xã hội ấy đã từ chối cơ hội đó.
Nam Cao không viết về một cá nhân, ông viết về một xã hội có thể biến người hiền thành quỷ, rồi lại lạnh lùng xa lánh và tiêu diệt chính con quỷ mà mình tạo ra.
Nam Cao đã sử dụng thủ pháp đảo ngược thời gian, bắt đầu câu chuyện bằng hình ảnh một kẻ say rượu bị khinh miệt rồi từ từ đưa người đọc quay lại quá khứ để hiểu rằng con quỷ ấy đã từng là người hiền lành lương thiện. Bát cháo hành trở thành một chi tiết biểu tượng cho khả năng hoàn lương mong manh, trong khi ngôn ngữ thô ráp, đời thường khiến bi kịch trở nên chân thật và ám ảnh.
2️⃣ Lão Hạc
"Lão Hạc" kể về một ông lão nông dân nghèo, vợ mất sớm, con trai vì nghèo mà không thể cưới vợ, bất đắc chí nên bỏ nhà đi làm phu đồn điền cao su. Tài sản duy nhất của lão Hạc là con chó tên Vàng và mảnh vườn để dành cho con. Khi cái đói ngày càng khốc liệt, lão buộc phải bán chó trong đau đớn và dằn vặt. Không muốn tiêu vào tiền của con, không muốn sống nhờ vả, lão gửi tiền và mảnh vườn cho ông giáo cạnh nhà rồi tự sát bằng bả chó.
Nam Cao lựa chọn ngôi kể thứ nhất (qua điểm nhìn của ông giáo) giúp độc giả tiếp cận câu chuyện qua lăng kính đa chiều, hiểu được hành trình nhận thức về Lão Hạc, đồng thời giúp câu chuyện giữ được sự điềm tĩnh, tránh bi lụy.
"Lão Hạc" phản ánh hiện thực bi thảm của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám, lên án xã hội phong kiến tàn bạo đẩy họ vào cảnh bần cùng, đồng thời ca ngợi phẩm chất cao đẹp, lòng tự trọng, tình thương yêu và đức hy sinh thầm lặng của họ, qua đó thể hiện tư tưởng nhân đạo sâu sắc và bài học về cách nhìn nhận, đồng cảm con người.
3️⃣ Một bữa no
"Một bữa no" kể về một bà lão già yếu và nghèo đói triền miên. Con trai bà chết sớm, con dâu đi lấy chồng khác, bỏ lại đứa cháu gái cho bà nuôi. Bà đã 70 tuổi, sức yếu nên không kiếm được tiền, bà cho cháu đi làm con nuôi của người ta để nó có cái ăn, còn bà thường ăn tằn tiện hoặc chịu đói qua ngày. Một hôm, bà đói quá nên nảy ra ý định đến nhà bố mẹ nuôi của đứa cháu để ăn chực (ăn ké). Kết quả là bà được một bữa ăn no nê. Tuy nhiên, vì đã đói quá lâu, bà cụ lại ăn quá nhiều, cơ thể già yếu không chịu nổi nên bà đã chết ngay sau bữa ăn no ấy.
Bi kịch của truyện nằm ở chỗ một bữa ăn tưởng như rất bình thường lại trở thành nguyên nhân dẫn đến cái chết. Nam Cao cho thấy nghèo đói không chỉ giết con người bằng sự thiếu thốn, mà còn bằng chính những khoảnh khắc tưởng như là hạnh phúc. Lối kể tối giản, không cao trào, để bi kịch xảy ra tự nhiên, khiến người đọc sững sờ vì sự tàn nhẫn âm thầm của đời sống.
4️⃣ Trẻ con không được ăn thịt chó
Truyện xoay quanh một bữa ăn thịt chó trong một gia đình nghèo. Một hôm, người cha thèm thịt chó, giết con chó duy nhất trong nhà rồi đãi bạn bè ăn uống no nê, còn mấy đứa con ruột thì bị đuổi xuống bếp, người cha lấy lý do: trẻ con không được ăn thịt chó.
Trong truyện ngắn này, không có bi kịch lớn hay xung đột dữ dội, chỉ có cảm giác bị bỏ rơi và tổn thương âm thầm trong lòng những đứa trẻ. Nam Cao mô tả cảnh tượng đối lập khiến người đọc phải xót ruột: Một bên là những người đàn ông "ăn, uống, tranh nhau nói và cười rung cả mái nhà". Một bên là "người mẹ rất còm cõi và bốn đứa con gầy ốm, quây quần với nhau trong xó bếp. Đang đói mà lại ngửi mùi thịt chó thì bụng càng đói thêm". Chúng nuốt nước bọt nhem nhép, thừ mặt ra, bụng đứa nào cũng gần dính lưng. Người mẹ muốn chết quách đi cho rồi.
Nam Cao sử dụng giọng kể dửng dưng, không phán xét. Chính sự bình thản ấy khiến cái tàn nhẫn trở nên đáng sợ, bởi đó là thứ tàn nhẫn diễn ra hằng ngày và không được gọi tên. Đây là kiểu đau mà chỉ Nam Cao mới viết được – đau vì nó quá đời thường.
5️⃣ Giăng sáng
"Giăng sáng" kể về Điền, một trí thức nghèo, có hoài bão văn chương lớn nhưng cuộc sống vật chất thiếu thốn, khiến những tính toán vụn vặt chiếm lấy tâm trí. Một đêm trăng sáng, Điền cảm nhận vẻ đẹp của ánh trăng, mơ mộng về văn chương cao siêu. Ánh sáng trăng làm đẹp cảnh vật, khiến Điền ảo tưởng về một thế giới khác, nhưng thực tế phũ phàng nhanh chóng đập tan mọi mộng mị: con bệnh mà không có tiền uống thuốc, nhà cửa bề bộn, đói khổ quanh năm. Điền nhận ra sự lừa dối của cái đẹp huyền ảo, từ bỏ ảo tưởng văn chương lãng mạn để hướng ngòi bút vào thực tại đau khổ của đời sống nông dân, chấp nhận sự thật khắc nghiệt.
Bằng thủ pháp tương phản giữa thiên nhiên và đời sống, Nam Cao thể hiện sự phê phán đối với quan niệm "nghệ thuật vị nghệ thuật" trong văn học lãng mạn. Đây là một truyện mang tính tuyên ngôn nghệ thuật, thể hiện rõ quan điểm của ông về vai trò của văn chương, nghệ thuật phải vị nhân sinh. Nam Cao khẳng định văn chương phải gắn liền với hiện thực, phản ánh đời sống nhân dân, dù đời sống đó có cay đắng.
"Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than".
6️⃣ Đời thừa
"Đời thừa" kể về Hộ, một trí thức, một nhà văn mang trong mình lý tưởng sáng tạo lớn lao nhưng bị cơm áo và trách nhiệm gia đình bóp nghẹt. Hộ phải viết những thứ tầm thường để kiếm sống, sống trong mâu thuẫn giữa lý tưởng và thực tế. Sự bế tắc khiến Hộ trở nên cáu gắt, thậm chí bạo lực với vợ con, rồi lại tự khinh ghét chính mình, nhận ra mình đang sống một “đời thừa”, vô nghĩa.
Trong "Đời thừa", sở trường phân tích tâm lý con người của Nam Cao được thể hiện rõ nét. Nam Cao đào sâu vào đời sống nội tâm nhân vật, phơi bày mâu thuẫn và sự tự phê phán của tầng lớp trí thức nghèo.
Có lẽ "Đời thừa" cũng được xem như một tác phẩm mang tính tự bạch. Qua nhân vật Hộ, Nam Cao tự đặt mình trước câu hỏi về giá trị của sáng tác, về trách nhiệm của người cầm bút. Viết để sống hay viết để xứng đáng? Một đời văn tầm thường có phải là một “đời thừa”? Truyện vì thế "Đời thừa" không chỉ là câu chuyện của nhân vật, mà là sự trăn trở nghề nghiệp của chính tác giả.
ーーー☕ーーー
Kết
Sau khi đọc những truyện ngắn của Nam Cao, điều đọng lại lâu nhất chính là cảm giác nặng nề, day dứt và thương xót. Thương cho những con người nghèo khổ, bị đói nghèo dồn đến bước đường cùng. Thương cho những ước mơ rất nhỏ bé nhưng không bao giờ chạm tới được.
Văn chương của Nam Cao giống như một tấm gương đặt thẳng trước mặt xã hội, nơi cái đói, cái nghèo, sự tha hóa và nỗi bất lực của con người hiện lên trần trụi. Nhưng chính trong sự trần trụi ấy, Nam Cao vẫn giữ một niềm tin sâu sắc vào phẩm giá con người. Dù là Chí Phèo, lão Hạc, bà cụ trong "Một bữa no", hay Hộ trong "Đời thừa", họ đều không xấu từ bản chất. Họ chỉ bị cuộc đời dồn ép đến mức không còn lựa chọn nào khác.
Đọc tác phẩm của Nam Cao không dễ chịu, nhưng cần thiết. Đọc để hiểu rằng cái ác đôi khi không đến từ con người, mà đến từ hoàn cảnh. Đọc để thấy rằng một xã hội vô cảm có thể giết chết con người không cần dao súng. Và đọc để nhắc mình đừng quá dễ dàng phán xét bất kỳ ai, khi chưa biết họ đã phải sống qua những gì.
Nếu bạn chưa từng đọc Nam Cao, mình mong bạn sẽ thử đọc ít nhất một truyện. Nếu bạn đã đọc, hãy để lại bình luận cho mình biết bạn đã đọc tác phẩm nào và cảm thấy ra sao nhé ^^
👉 Mua sách Danh Tác Việt Nam - Nam Cao Tuyển Tập: https://s.shopee.vn/LgvJ6Cz0o
ーーー☕ーーー
Mình đã từng review một tiểu thuyết rất hay của Nam Cao - "Sống mòn", bạn có thể tham khảo thêm:
🎦 Xem video trên Youtube: https://youtu.be/je-E4q3xojA
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét